levensslingers

03/05/2013

Hannah Arendt: Eichmann in haar filosofie

Filed under: Ethiek, Politiek — Henk van Putten @ 6:43 pm

Eens zag ik een klein meisje op een voorrangsweg afrijden. Een man, ook op de fiets, reed daar al en kwam van rechts. Ze zagen elkaar, hun wegen zouden kruisen. Het was volstrekt duidelijk wie voorrang had. Op de een of andere manier dacht of vond het meisje dat het anders was of moest zijn, ze reed door. Ik verwachtte dat de man wel zou stoppen, maar dat deed hij niet. Hij had voorrang. Een botsing. Een huilend kind. Een ziedende moeder, die haar dochter achterop fietste. Een oeverloze discussie, die ik niet tot het eind bijwoonde.

Gelijk is er in soorten en maten. Er is een juridisch gelijk, er is een filosofisch gelijk en er is een menselijk gelijk. Ze kunnen overlappen, maar doen dat lang niet altijd, helaas.

Op vrijdag 3 mei was ons dochtertje uit logeren en kon ik met mijn vrouw eindelijk weer eens een film bezoeken. We kozen voor Hannah Arendt, in Forum Images. “Kies gerust je eigen rij”, grapt een andere bezoeker als wij de grote zaal van Images binnenkomen. De film is gisteren in première gegaan, maar de zaal is nog niet voor een derde gevuld.

Hannah Arendt (1906-1975) was een Joods-Duits filosofe, die ternauwernood naar Amerika wist te ontkomen toen de Europese grond te heet onder de voeten werd. Ze was in zeker zin de tweede-wereldoorlog, net als Harry Mulisch dat was. Mulisch schreef over de zaak Eichmann ‘De zaak 40/61’. 40/61 was het nummer van niet zomaar een rechtszaak. Als verslaggeefster van de New York Times mag Arendt in 1961 in Jeruzalem de zaak Eichmann verslaan. Eichmann is door de Mossaad in Buenos Aires van de straat geplukt en naar Jeruzalem ontvoerd. In een glazen kooi moet hij de aanklachten aanhoren en antwoorden op talloze vragen in verband met zijn rol in de oorlog, waarin hij verantwoordelijk is geweest voor de Jodentransporten. Een taak die hij onberispelijk vervulde.

Het wordt een wonderlijke rechtszaak. We zien als aangeklaagde een bedeesde, haast sympathie opwekkende boekhouder die de transporten van mensen heeft georganiseerd als betrof dit de distributie van slachtvee. Maar tegelijkertijd zit er ook een man die geen greintje schuld voelt. ‘Bevehl ist Bevehl’, de eed die hij de Führer had gezworen was hem heilig tijdens deze zwarte jaren van de wereldgeschiedenis. Eichmann was een machine. Enerzijds. Anderzijds was hij iemand die je je portemonnee zonder aarzelen zou uitlenen: een mens die nimmer iets laakbaars in juridische zin zou doen. De vleesgeworden Duitse Gründlichkeit, haast een verpersoonlijking van integriteit.

Ook Joodse leiders komen tijdens de rechtszaak aan het woord. Dankzij de georganiseerdheid van hun gemeenschappen hebben zij onbedoeld de transporten bespoedigd. Net zoals Nederlandse gemeenteambtenaren door de goede kwaliteit van onze burgerlijke stand de deportaties ruimschoots hebben gefaciliteerd. Ze worden afgewisseld door getuigenissen van overlevenden, sommige gek geworden.

Filmbeelden en historische beelden lopen in elkaar over. Kleurenopnames en zwart-witbeelden zorgen ervoor dat voor de toeschouwer het onderscheid duidelijk is. Authentiek materiaal is de uitroep van Eichmann dat ‘hij als een biefstuk wordt gegaard’. Het proces dat Eichmann krijgt, was misschien meer op zijn plaats geweest voor een oorlogscrimineel van het kaliber Mengele, maar de Mossaad, noch nazijager Wiesental, heeft Mengele ooit te pakken kregen. Eichmann blijft volhouden dat hij als ondergeschikte had te doen wat hem werd opgedragen. Hij geeft wel toe dat hij twee personen belichaamde: een die als hij aan het werk was helemaal niet oordeelde over goed en kwaad en een geheel ander, de privémens Eichmann. Hij kon zichzelf bijna letterlijk ontmensen, zoals zijn slachtoffers voor hem ook geen mensen waren, maar nummers.

Dat zijn de twee punten waarop Arendt in haar verslaglegging inzoemt: Eichmann die slechts machinaal uitvoerde wat hem was opgedragen en de rol van de Joodse leiders. Het wordt haar niet in dank afgenomen. Een onstopbare stroom van haatpost is haar deel, er komen zelfs kogelbrieven. Vrienden keren haar de rug toe. Maar Arendt volhardt in haar standpunt.

Filosofisch heeft Arendt zonder enige twijfel gelijk. Toch bekruipt je na afloop het gevoel dat haar filosofie zo gespeend is van iedere emotie dat ze zichzelf in haar denken tot een Eichmann maakt. Eichmann had zichzelf ontmenst, kon wel maar koos ervoor niet te oordelen over goed en kwaad als hij zijn werk deed. Arendt voert haar analyses op haar beurt haast klinisch uit, ze ontdoet het denken van alle emoties en betracht zo een tot in extremis doorgevoerde wijsgerige zuiverheid. Eichmann was volgens haar niet in de positie te kiezen, maar voerde uit, de joodse leiders hadden, als ze vaker getracht zouden hebben de Duitsers te saboteren, het aantal vermoorden wellicht kunnen terugdringen. Het is allemaal waar, maar niet aan de orde tijdens een proces tegen een van de verantwoordelijken voor de moordindustrie ten tijde van WOII en grootste progrom ooit.

Arendt is het er mee eens dat Eichmann ten slotte wordt veroordeeld tot de galg, maar dan is het kwaad allang geschied: ze heeft hem op punten verdedigd en op hetzelfde moment juist Joodse leiders veroordeeld. Haar slotsom sneeuwt onder in haar beoordelingen en veroordelingen in de aanloop naar het vonnis.

De film overtuigt. Hij oordeelt niet, maar laat de kijker zelf conclusies trekken. Eichmann, Arendt en de fietser in de inleiding vertegenwoordigen alle drie een gelijk. Een filosofisch of juridisch gelijk dat iemand heeft (men hoeft het niet eens te krijgen), wordt irrelevant bij de afwezigheid van het menselijk gelijk, dat is mijn conclusie. Arendts filosofische beschouwingen, hoe doordacht ook, missen ieder doel in het licht van deze menselijkheid.

04/09/2012

Geen kenniseconomie zonder kennis

Filed under: Politiek — Henk van Putten @ 5:04 pm

Steeds meer wordt wel duidelijk dat de komst van internet een vooruitgang is van het kaliber boekdrukkunst en stoommachine. Informatie reist de wereld rond in nanoseconden. Oorlogen worden informatie-oorlogen.

De consequenties van één aspect van deze vooruitgang zijn vooralsnog onduidelijk: hoe ontwikkelt zich bij jongeren het menselijk brein nu kennis niet meer aangeleerd hoeft te worden, maar altijd binnen handbereik is op een smartphone?

Jaarlijks zie ik een nieuwe groep studenten op de universiteit aankomen en ieder jaar weer lijken ze slechter in staat om zelfstandig verbanden te leggen. Dat kan een zoekmachine niet.

Een contra-intuïtieve aanbeveling daarom: rem het gebruik van ICT op de middelbare school af en keer ten minste voor een deel terug naar het klassieke onderwijs: kennis uit boeken en inzichtvragen bij repetities. Zonder digitale hulpmiddelen.

geplaatst in Trouw, 4 september 2012

24/06/2012

Inleveren naar vermogen

Filed under: Politiek — Henk van Putten @ 12:25 pm

In de onlangs uitgezonden VPRO-documentaire Het snelle geld betoogt Herman Wijffels dat de huidige financiële crisis niets anders is dan het terugbetalen van te snel gestegen welvaart. Onze economie groeide in de jaren 1993-2008 in een recordtempo, maar doordat een van de oorzaken daarvan het almaar vergroten van de geldvoorraad was, werd een enorme hypotheek op de toekomst genomen. Wij leven in deels geleende luxe.

Het is decadent om de rekening daarvoor bij ons nageslacht te deponeren, een ieder zal nu weer moeten inleveren. Als de analyse van Wijffels klopt, is het niet meer dan rechtvaardig om hen die in de afgelopen decennia het meest in welvaart vooruitgaan zijn, thans het zwaarst te belasten. Een betere reden voor herinvoering van de in 1998 afgeschafte vermogensbelasting is nauwelijks denkbaar.

28/05/2012

Goede doelen

Filed under: Ethiek, Financieel, Politiek — Henk van Putten @ 10:59 pm

Al vaak ben ik voor gek verklaard, maar ik maak nog wel eens iets over aan een goed doel. Het argument dat ik het vaakst tegen hoor is dat er zo weinig zou aankomen bij de beoogde hulpbehoevenden. Ik wilde altijd denken dat dat wel meeviel, totdat ik op deze site stuitte.

Ik moet toegeven dat ik daar niet vrolijk van werd. Waar zijn nog directeuren te vinden die – liefst uit aard der zaak – met twee- maximaal driemaal modaal genoegen nemen? Waarom moet ik met mijn relatief bescheiden salaris* een tweede huis in Portugal financieren voor iemand die een charitatieve stichting alleen wil leiden voor een ton of meer?

Voor welke betrokkene ook die dit leest: directies met salarissen boven de 90K hoeven mij geen acceptgiro meer te sturen: die zal onmiddellijk verscheurd in de prullenbak belanden.

* maar genoeg voor een klein gezin

29/03/2012

must-haves en nice-to-haves

Filed under: Politiek — Henk van Putten @ 9:37 pm

Voor veel psychiatrisch patiënten gaat de eigen bijdrage voor zorg flink stijgen. Ik ken iemand die dat niet kan opbrengen en daarom van plan is zo gauw dat ingaat af te zien van (voor haar noodzakelijke) zorg: “ik kan en ga niet zelf betalen voor medicijnen die ik eigenlijk helemaal niet wil.” Tegelijkertijd kreeg ze onlangs een nieuwe huurwoning. Op indicatie, dus zonder dat ze hoefde te wachten. Ze koos een ruime woning waarvan de huur tegen de huursubsidiegrens aan ligt. Het huis is groot genoeg om met een middelgroot gezin te wonen, zij is alleen. Inkomensgrenzen golden voor haar, vanwege haar indicatie, niet.

In projecten wordt onderscheid gemaakt tussen must-haves en nice-to-haves. Het verdient overweging bij bezuinigingen dit onderscheid ook scherper te trekken.

24/03/2012

Fiscaal opportunisme

Filed under: Ethiek, Financieel, Politiek — Henk van Putten @ 8:21 pm

Toen aan het eind van de vorige eeuw de huizenprijzen omhoogschoten, besloot de overheid het WOZ-tijdvak stapsgewijs van vier naar één jaar in te korten, kassa. Nu is de trend omgekeerd en worden via subtiele verhogingen van het berekende percentage de gemeentelijke inkomsten op peil gehouden.

Voor de inkomstenbelasting is per belastingjaar 2011 ingesteld dat voor het rendement op vermogen niet langer het gemiddelde vermogen over een fiscaal jaar het uitgangspunt is, maar de stand van dit vermogen op 1 januari. Voor het eerst sinds jaren daalt het gemiddelde vermogen van huishoudens in Nederland, dus ook daar lijkt over nagedacht.

Een erg sociale maatregel is het niet: wie in 2011 moest interen op zijn spaargeld, bij voorbeeld door het verlies van werk, mag alsnog van zijn startkapitaal in 2011 1.2% inleveren, ook al is dat kapitaal intussen flink geslonken. De belastingplichtige wordt aangeslagen voor 30% van een verondersteld rendement van 4%, een percentage dat professionele beheerders van pensioenfondsen door de lage rentestand al jaren niet meer halen.

Eerlijker zou het zijn om in plaats van met 4% te rekenen met het gemiddelde rendement dat door pensioenfondsen behaald is.En dat, als het dan toch eenvoudiger moet, te berekenen over het vermogen op 31-12. Wie rijker is geworden, kan beter tegen een stootje.

06/03/2012

Twee bezuinigingsvliegen in één klap

Filed under: Financieel, Politiek — Henk van Putten @ 4:58 pm

Bezuiniging één: Leg de Balkenendenorm dwingend op.

Mijn oom was watergraaf, enige tijd geleden nam hij afscheid. Onlangs sprak hij zijn opvolger, die hem vroeg: “Was het in jouw tijd ook al zo dat de directeuren meer verdienden dan de watergraaf?” Onmiddellijk doorzag hij wat er was gebeurd: deze directeuren hadden het interbellum tussen zijn vertrek en opvolging aangegrepen om zichzelf vooruit te zetten, en fors ook, ter compensatie van zijn krenterige regiem.

Verantwoordelijkheid voor grote potten (semi-)overheidsgeld perverteert kennelijk ons gedrag. Onderwijsinstellingen, ziekenhuizen, woningcorporaties, publieke omroepen, maar al te gauw wordt er gemeend dat de bezoldiging van een topman die van de minister-president mag ontstijgen. Met het hongerloontje van Mark Rutte word je door de gemiddelde captain-of-industry uitgelachen, een gegeven dat doorwerkt in de quartaire sector.

Als er een moment was om iets tegen dit fenomeen te doen, dan nu. Contracten en opgebouwde rechten vereisen nog een gefaseerde aanpak, maar zelfs daaraan zou je boven 180K moeten mogen morrelen. De aanstaande inperking van de hypotheekrente verzacht de pijn immers. Een lager salaris zorgt automatisch voor een lagere aftrek, zodat de twee maatregelen tegen elkaar in zullen werken. Twee vliegen in één klap.

26/06/2011

Arbeid en solidariteit

Filed under: Politiek — Henk van Putten @ 10:30 pm

Er is een overeenkomst tussen de kostenoverschrijdingen in de kinderopvang en die in de zorg. Zowel bij de kinderopvangtoeslag als bij de persoonsgebonden budgetten lijkt een oorzaak te zijn dat taken die vroeger uit familie- of vriendendienst werden verricht, steeds vaker, met wederzijds goedvinden, bezoldigd plaatsvinden, betaald met gemeenschapsgeld. Ouders worden werknemers van hun kinderen als ze op hun kleinkinderen passen, kinderen werknemers van hun ouders, als ze mantelzorg verlenen.

Door de explosieve groei van de kosten voor persoonsgebonden budgetten, gaat het systeem nu aan zijn eigen succes ten onder. Hiervan worden mensen de dupe voor wie dit stelsel juist een uitkomst bood: de moeder die haar baan opzegde om voor haar eenkennige gehandicapte zoon te kunnen zorgen, de man in rolstoel die door een vriend te vragen hem ’s morgens te helpen op tijd op zijn werk kon zijn (maar straks moet afwachten hoe laat de thuiszorg tijd zal hebben…)

Het huidige PGB-stelsel kan overleven als de scheidslijn tussen arbeid en alledaagse, familiaire, solidariteit scherper wordt getrokken. Van de politiek mag worden verwacht dat ze op zijn minst pogingen onderneemt het zo te redden. Afbraak is weglopen voor deze verantwoordelijkheid.

Ingekort geplaatst in Trouw, 28 juni 2011

26/05/2011

De middenweg

Filed under: Politiek — Henk van Putten @ 12:27 pm

In het Palestijns-Israëlische conflict probeer ik mij gematigd neutraal op te stellen. In gezelschappen waar men op de hand is van Israël wijs ik op de verdrukking waaronder de Palestijnen lijden en de ongelijke strijd die gevoerd wordt. In gezelschappen waar de keuze pro Palestina wordt gemaakt, zal ik melden dat ik vind dat Israël, als ieder ander land, het recht heeft zich te verdedigen en dat er Palestijnse groeperingen blijven die hen de zee in willen drijven.

In onze media lijken de voorvechters van de Palestijnse zaak vaker het woord te voeren dan zij die op de hand zijn van Israël. Gretta Duisenberg is intussen een BN-er, maar manifesteert zich telkens weer als de boer Koekoek van de pro-Palestina-groepering. Wie mijn verbazing wekt is Dries van Agt, iemand die vijfentwintig jaar geleden nog onomwonden sprak van ‘onze Israëlische vrienden’. Het elan waarmee hij het opneemt voor de Palestijnse volk is onverzadigbaar, zijn vuur onblusbaar.

Van Agt ken ik uiteraard als oud-CDA-politicus, een partij die een christelijke politiek wil voeren. Dat roept bij mij deze vraag op: wat nu als het de hand van de God van Israël is, die zorgde voor de terugkeer van de Joden naar het beloofde land na WOII ? Tegen wie neemt hij het dan op? Zijn reactie zal misschien luiden dat je je dat bij ieder onrecht wel kunt afvragen: Wat nu als de God van Israël erachter zit? Maar dat is te gemakkelijk. Het is de bijbel die het volk Israël verbindt aan het land gelegen daar bij de Middellandse zee. En dat is het boek dat hij als CDA-politicus jarenlang als leidraad in de hand hield. En misschien nu nog steeds wel.

Dat boek geeft het volk Israël uiteraard niet een vrijbrief om, tegen elk internationaal recht in, onbeperkt om zich heen te slaan. Het andere uiterste is stellen dat Israël niets te zoeken heeft in wat het beloofde land heet of in Jeruzalem, de heilige stad. Een middenweg vinden zal voor de strijdende partijen helaas niet lukken, in ons oordeel pleit ik hier wel voor.

02/05/2011

Klapsigaar

Filed under: Politiek — Henk van Putten @ 10:40 pm

Aan bezuinigen is geen ontkomen. Een zwaar getroffen sector is die van de sociale werkvoorziening, (re)integratie en werkervaringsplaatsen. Op de (gemeentelijke) gelden die hiervoor lange tijd beschikbaar zijn geweest wordt momenteel in de grote steden flink gekort. Gewezen wordt daarbij op het misbruik en de matige resultaten van de regelingen. Bedrijven namen graag gesubsidieerde werknemers in dienst, maar zelden ontstonden hierdoor volwaardige arbeidsplaatsen. Zo was er vanuit deze sector te weinig doorstroming naar ‘normaal’ werk, lees: werk dat niet ondersteund hoeft te worden met gemeenschapsgeld. Dat was niet de opzet, noch de afspraak. In Groningen is de op handen koerswijziging alvast zichtbaar gemaakt in een hernoeming: de ‘Dienst Sociale Werkvoorziening’ is niet meer, leve ‘Iederz’. De suggestie die van de naam ‘Iederz’ uitgaat, is: ‘van iedereen’ en zo ‘in ieders belang’. Iedereen blij dus?

Nee, heel vreugdevol vind ik deze ontwikkeling niet. Het schrappen van de budgetten voor gesubsidieerd werk houdt in dat veel maatschappelijk nuttig werk in de toekomst niet meer gefinancierd kan worden. Groenonderhoud, bewaakte fietsenstallingen, ICT- of onderwijsassistentie op scholen en stadstoezicht zijn zomaar enkele voorbeelden. Tevens wordt onderschat wat het belang van arbeid, ook de gesubsidieerde, is voor het gevoel van eigenwaarde van mensen. Het geld dat nu bezuinigd wordt, zal binnen de kortste keren weer als sneeuw voor de zon verdwenen zijn. Het zal niet alleen opgaan aan hogere uitgaven voor uitkeringen (een groot aantal van de getroffen werknemers is kansloos op de arbeidsmarkt), ook de kosten voor gezondheidszorg zullen toenemen: psychische en psychosomatische klachten als gevolg van een gevoel van nutteloosheid. Zo is deze bezuiniging weinig meer dan een Haagse sigaar uit eigen doos. Een klaphofnar.

30/04/2011

Pleidooi voor bonussen

Filed under: Financieel, Politiek — Henk van Putten @ 11:22 pm

Momenteel treft men weinig opiniërende stukken aan in de media waarin positief geschreven wordt over de (schaamteloze) zelftoekenning van bonussen door bankiers; een enkele verdwaalde journalist bij het Financieel Dagblad daargelaten. Exhibitionistische zelfverrijking noemde een oud-premier dit verschijnsel al in de vorige eeuw, totdat er hem zelf een stoel werd aangeboden aan de andere kant van de tafel. (Sindsdien duikt hij bij iedere vraag over dit onderwerp diep weg in het pluche.)

Zouden bankiers spreken van ‘voorwaardelijk salaris’, en deze extra gezwellen in hun beloning niet als bonussen betitelen, dan zou er veel minder over gevallen worden. Voorwaardelijk salaris is een afspraak die gemaakt wordt bij indiensttreding. Uit het woord bonus spreekt een zekere willekeur en het feit dat de leiding zelf over hoogte en moment beschikt, zorgt voor de rest van de negatieve beeldvorming.

De oplossing is naar mijn mening niet gelegen in het heffen van een extreme belasting over iedere extra beloning, al mag dat van mij best met terugwerkende kracht geschieden. Te vrezen valt echter dat vooral Amsterdamse advocaten hier beter van zullen worden en niet de staat. Daarbij zal het er slechts voor zorgen dat er nieuwe routes zullen worden gezocht waarlangs gegraaid kan worden. Want financiële prikkels zijn onmisbaar: ter voorkoming van een exodus van allemaal briljante bankiers.

Ik heb een ander idee. Topmannen krijgen bij hun aanstelling de keuze: wilt u een bonusregeling? Dat kan, die bestaat. Maar onlosmakelijk eraan vast zal een boeteclausule zitten van een evengrote orde. Doelstellingen niet halen betekent een strafkorting op het salaris en het inleveren van een nader te bepalen aantal opties. Bij toestanden als in 2008 beloopt deze boete in de miljoenen, dat spreekt. Ik ben benieuwd hoeveel bankiers er bij een dergelijk bonus/malussysteem nog zullen willen kiezen voor deze arbeidsvoorwaarde.

Ingekort geplaatst in Trouw, 26 maart 2011

Blog op WordPress.com.